Motto
„Od umiejętności działania wiele zależy.
Rzeczywistość nigdy nie gwarantuje powodzenia,
stwarza tylko bezmiar możliwości,
które w oczach ludzi dzielnych zasługują na to,
aby je wypróbować”
Tadeusz Kotarbińsk
Akademia Muzyczna im. Karola Szymanowskiego
w Katowicach
Wydział Instrumentalny
Kierunek : Pedagogika Instrumentalna
Specjalność : Fortepian
PRACA MAGISTERSKA
„Charakterystyka aktualnych metod nauczania w pedagogice fortepianowej”
Anna Kumanek
Praca napisana pod kierunkiem prof. Marii Kubień-Uszokowej
Katowice, luty 2009
Spis treści:
- Nauczanie indywidualne: 4
- Metody praktyczne:12
- Słuchowo-ruchowa:12
- Pokaz:21
- Metoda relatywna – kształtowanie nawyków: 33
- Metoda projektów – samodzielna praca ucznia: 40
III. Metody aktywne: 49
- Motywowanie: 54
- Budowanie świadomości: 66
- Uczenie się uczuć: 72
- Zaangażowanie ucznia i nauczyciela: 81
- Współpraca z rodzicami: 91
- Podsumowanie: 96
- Bibliografia: 101
-
Nauczanie indywidualne
Rozwój kultury muzycznej zaowocował wzrostem zapotrzebowania na naukę muzyki już w drugiej połowie XVII–go wieku. Dokonywały się przemiany w obyczajach klasy mieszczańskiej, która chciała dorównać wyższym sferom, a muzyka była nieodzownym składnikiem wykształcenia, wychowania oraz stylu życia epoki.
W XIX wieku idea Oświecenia – wychowania przez sztukę, w tym muzykę, zaczęła zajmować bardzo ważną rolę w rozwijającym się szkolnictwie. „Przed nauką muzyki w szkolnictwie i przed swobodnymi formami jej uprawiania stanęły zadania przygotowania jednostki do odbioru wartości sztuki, a więc do zrównania klasy średniej i wyższej w sferze uczestnictwa w kulturze. Muzyka miała prowadzić do wykształcenia zmysłowej sfery odbioru, uczuciowości, siły emocji i możliwości aktywnego udziału w sztuce(…).”[1]
Bez względu na stopień predyspozycji i uzdolnień do dobrego tonu wychowania należało podejmowanie nauki gry na fortepianie i śpiewu. Muzyka traktowana była tak samo jak jazda konna, czytanie powieści romantycznych, znajomość fechtunku czy sztuki kulinarnej.
W XVIII wieku popularność fortepianu spowodowała lawinowy przyrost liczby adeptów sztuki pianistycznej i zwiększenie liczby nauczycieli: „W powszechnym nauczaniu muzyki nie chodziło o wszechstronne wykształcenie muzyczne, o gruntowną znajomość zasad muzyki, harmonii, ale jedynie o przygotowanie do amatorskiego muzykowania, poza – rzecz jasna – jednostkami utalentowanymi muzycznie, które były ukierunkowane profesjonalnie”.2
„W historii pianistyki byli jednak zawsze artyści, którzy słynęli albo z oszałamiającej techniki, albo z zachwycającego, pięknego i śpiewnego dźwięku, logicznej konstrukcji swoich dźwiękowych budowli lub też ze spontanicznej, uduchowionej, pełnej poezji gry. Ich osiągnięcia w tych aspektach wykonawstwa rozwijały i posuwały naprzód sztukę odtwórstwa, pod ich wpływem tworzyły się grupy naśladowców, kontynuatorów. Gdy artyści ci rozwijali działalność pedagogiczną, doprowadzili w konsekwencji do powstania szkół wykonawczych.”1
Rozwój pianistyki spowodował potrzebę opracowania metod nauczania gry fortepianowej i intensyfikowania procesu nauczania tak w sensie poszukiwań metodycznych jak i objęcia nauką coraz większej liczby chętnych. Na wskutek naturalnych, długotrwałych procesów kształtowania się warunków społecznych oraz pracy wielu pokoleń wybitnych artystów zrodziła się potrzeba powołania szkół artystycznych. Decydujący wpływ na ich powstanie miały następujące czynniki:
- warunki społeczne – zapotrzebowanie społeczeństwa na sztukę, rozwój życia kulturalnego i artystycznego – w tym instytucji muzycznych,
- tradycja – przekazywanie kolejnym pokoleniom postaw estetycznych, powszechnie uznawanych i kultywowanych,
- świadomość – twórcy systemów kształcenia przywiązywali ogromną wagę do estetycznego wychowania, widząc w nim wartości służące kształtowaniu osobowości oraz mające wpływ na poglądy, morale i postawę człowieka.
„Dla każdego społeczeństwa wychowanie młodego pokolenia stało się jednym z pierwszoplanowych problemów, aby przeróżne węzły jednoczące społeczeństwo spoić w całość. Poprzez nauczanie wykształcono w młodym pokoleniu określone, przeróżne cechy i nawyki – wychowano człowieka, który stawał się odzwierciedleniem politycznych, gospodarczych, społecznych i kulturalnych ideałów i dążeń społeczeństwa. Ideały i dążenia społeczeństw zmieniały się w ciągu dziejów (…) Zmieniały się systemy wychowawcze, ale nie zmieniła się jedność wychowania i nauczania.”1
Współczesne szkolnictwo artystyczne w Polsce realizuje nauczanie pod hasłem świadomego i zorganizowanego oddziaływania na uczniów, w celu wypracowania w nich umiejętności słyszenia muzycznego, percepcji muzyki oraz ukształtowania twórczego i odtwórczego. Celem kształcenia uczniów w szkole muzycznej jest:
- umuzykalnienie ucznia,
- wyposażenie go w jak największy wachlarz wiedzy i umiejętności,
- gruntowne wykształcenie aparatu wykonawczego.
„Ogniwa procesu nauczania:
- a) uświadamianie uczniowi celów i zadań nauczania, stawianie problemów, czemu powinno odpowiadać powstawanie w nich odpowiednich motywów uczenia się, odpowiedniego «ładu wewnętrznego»,
- b) zaznajamianie ucznia z nowym materiałem poprzez stosowanie odpowiednich środków techniczno-poglądowych i słowa żywego,
- c) utrwalanie wiadomości,
- d) kształtowanie umiejętności, nawyków i przyzwyczajeń,
- e) wiązanie teorii z praktyką,
- f) kontrola i samoocena wyników.”2
Szkoła realizuje te zadania poprzez program nauczania wielu przedmiotów praktycznych i teoretycznych. Najważniejszą rolę w kształceniu muzycznym stanowi przedmiot główny – instrument. „Nauczanie w przedmiocie głównym przybrało formę nauczania indywidualnego. Mamy tu do czynienia z procesem bezpośredniego oddziaływania nauczyciela określonej specjalności na jednego, wybranego ucznia; z procesem podjętym w celu wyszkolenia i wychowania nowego, pełnowartościowego pod względem artystycznym i społecznym, producenta muzyki.”1
Lekcja jest najbardziej znaną i powszechnie obowiązującą formą organizacyjną nauczania w szkolnictwie muzycznym. Indywidualny charakter lekcji instrumentu uwzględniać musi jednostkowe uzdolnienia i cechy osobowościowe każdego ucznia, a nie przeciętnej klasy. Struktura lekcji uzależniona jest od wielu czynników, realizowanych w trakcie lekcji metod i środków dydaktycznych, a przede wszystkim od najbliższego celu dydaktycznego. „Lekcje gry na fortepianie są to lekcje indywidualne, których treść i przebieg w dużej mierze zależne są od wkładu pracy domowej ucznia.”2 Mnogość problemów występujących w nauczaniu gry na fortepianie takich jak np. praca nad aparatem gry, jakością dźwięku, techniką wykonania, bogactwem faktury, odczytywaniem tekstu, realizacją artykulacji, dynamiki i agogiki oraz kształtowaniem wyrazu muzycznego wymaga stosowania różnorodnych metod. Na wykorzystanie odpowiedniego sposobu prowadzenia lekcji wpływa wiek ucznia, jego stopień zaawansowania w grze, zdolności, ogólna inteligencja, psychika czy choćby aktualny etap pracy nad konkretnym utworem. Nieszablonowość w doborze form pracy jest zdecydowanie bardziej konieczna na lekcjach indywidualnych niż zbiorowych i stanowi warunek powodzenia w pracy dydaktycznej. Lekcja indywidualna powinna być świadomie zaplanowanym ogniwem w procesie kształcenia. Nauczyciel tworzy plan roczny (ramowy) oraz plany okresowe (szczegółowe) w oparciu o wymagania edukacyjne oraz środki dydaktyczne. Zdarzają się jednak nieprzewidziane okoliczności, takie jak: nieprzygotowanie ucznia z powodu choroby lub np. zwichnięcie palca i związana z tym konieczność treningu tylko jedną, zdrową ręką – zmuszają nauczyciela do elastyczności w powiązaniu z improwizacją. Sztuka nauczania nie polega na ścisłym trzymaniu się przez nauczyciela planu lekcji, lecz w dużej mierze na umiejętności wychodzenia z nieoczekiwanych sytuacji w sposób interesujący, z zachowaniem głównej linii postępowania. Zadania nauczyciela w szkole muzycznej to nie tylko nauczanie gry, ale także kierowanie rozwojem uzdolnień muzycznych ucznia, jego osobowości i indywidualności artystycznej. Dlatego nauczyciel powinien posiadać wiedzę z psychologii rozwojowej oraz uzdolnień muzycznych i innych pokrewnych dyscyplin. Zdobyta wiedza w tym zakresie ułatwi pracę z uczniem nad pogłębieniem jego zdolności interpretacyjnych, nad wyrabianiem wysokiej kultury muzycznej oraz odpowiedniej postawy życiowej. Psychologia rozwojowa wyróżnia kilka okresów w rozwoju dzieci i młodzieży, które nie przebiegają ani równomiernie, ani standardowo, jednak w każdym z tych okresów występują typowe cechy psychiczne i motoryczne. Rozwój muzyczny dziecka nie zawsze pokrywa się z fazami psychologicznego rozwoju. Nauczyciel instrumentu powinien rozpoznać jakie przemiany dokonują się w organiźmie dziecka, aby prawidłowo interpretować jego zachowanie i maksymalnie wykorzystywać jego możliwości. Na początkowym etapie nauki osobowość ucznia jest nieukształtowana i podatna zarówno na pozytywne jak i negatywne wpływy. Zadaniem nauczyciela jest stworzenie optymalnych warunków dla rozwinięcia cech pozytywnych, wrodzonych, w celu ukształtowania indywidualnej i silnej osobowości artystycznej. Sprzyjającymi warunkami do realizacji tych zadań są indywidualny charakter lekcji i dobry kontakt z pedagogiem.
„Wiedza pedagogiczna powstaje w wyniku uogólnienia, a tym samym unaukowienia materiału dostarczonego przez praktykę, materiału zdobytego drogą obserwacji i eksperymentowania w tym zakresie. Musi się ona opierać o wiedzę fizjologii wyższych czynności nerwowych oraz psychologii. Rzecz jasna, że wiedza taka nie może być obca nauczycielowi, gdyż stanowi ona jak gdyby ekwipunek potrzebny do wypełnienia określonych zadań, do których musi być dobrze przygotowany. Od zakresu i jakości tego przygotowania zależeć będzie dobór, jakość i celowość środków oddziaływania metodycznego na ucznia.”1
Oprócz wiedzy i doświadczenia pomocną będzie również intuicja w odpowiednim doborze środków metodycznych dla prawidłowego kształtowania indywidualności artystycznej naszego wychowanka. Napotykane trudności narzucą myślącemu nauczycielowi konieczność szerszego rozeznania tych środków oraz przemyślenie ich celowości i skuteczności. Proces ciągłego oddziaływania na ucznia nie może być tylko improwizowany, lecz przede wszystkim świadomie zorganizowany. Celem będzie dążenie do wyrobienia chęci do nauki, wytrwałości i systematyczności w pracy oraz odpowiedniej postawy życiowej.
Na wyniki pracy nauczyciela w nauczaniu indywidualnym, „(…) oprócz stosowania właściwych metod wpływać będą także inne, nieraz mniej istotne czynniki, jak: warunki, w jakich odbywa się nauczanie lub w jakich uczeń pracuje w domu, okres jego rozwoju psychicznego i fizycznego, etap nauczania, dyspozycje psychiczne ucznia i nauczyciela, jego autorytet, a nawet tak drobny pozornie czynnik, jak pora roku lub dnia. Na podstawie tego wszystkiego stwierdzić możemy, że praca nauczyciela przedmiotu głównego jest pracą bardzo odpowiedzialną i trudną. Im większa będzie jego wiedza i doświadczenie pedagogiczne, tym znaczniejsze w skutkach będzie jego oddziaływanie na ucznia, im większa między nimi będzie komunikatywność, tym większe będą gwarancje właściwych postępów w nauce.”1
O trudnościach na jakie napotyka w swej pracy nauczyciel instrumentu głównego pisze również Tadeusz Wroński – „Musimy nie tylko uczyć gry na instrumencie, ale także kształtować i uodparniać psychikę ucznia. Musimy znać jego prywatne życie, warunki rodzinne i finansowe, skryte dążenia, źródła jego kapryśności i zmienności. Jeśli wiemy to wszystko, łatwiej jest nam znaleźć lekarstwo na jakieś drobne schorzenia, niżby to mógł uczynić najwytrawniejszy psychiatra niebędący muzykiem.”2
Głównym zadaniem pedagoga jest dostosowanie metod pracy do ucznia, wypracowanie własnej metody nauczania, samodzielne wyszukiwanie przemyślanych i efektywnych sposobów przekazywania wiedzy i umiejętności. Pracę indywidualną z uczniem cechuje przede wszystkim jego poznanie oraz dobre planowanie pracy z nim. W zdolnym uczniu – będziemy rozwijać jego zdolności, predyspozycje, intelekt, aby wzbogacał swoje umiejętności ponad program nauczania. W przypadku ucznia mniej zdolnego, tak kierować jego rozwojem, żeby realizował program nauczania, a on sam czuł się akceptowany i potrzebny.
Sztuka wykonawstwa i interpretacji muzycznej jest stale rozwijającą się dziedziną. Należy poszukiwać dróg lepszego kształcenia, szybszego dochodzenia do opanowania technicznego utworu, efektywniejszego wykorzystywania uzdolnień ucznia. Zdarza się, że pedagog spotyka się z odmiennymi poglądami na ten sam problem techniczny czy metodyczny i pojawia się pytanie, który pogląd jest słuszny, które rozwiązanie lepsze? Zarówno sztuka interpretacji jak i pedagogika są dziedzinami wybitnie indywidualnymi. Tak więc odmienne sposoby pracy i metody nauczania mogą okazać się pożyteczne i skuteczne dla różnych osobowości. Zgodnie z maksymą, że wszyscy mamy to samo, ale nie tak samo. Różnymi więc drogami możemy dojść do interesujących i wartościowych rezultatów artystycznych, a ostatecznym ich sprawdzianem będą dokonania naszego wychowanka.
Główną zaletą nauczania indywidualnego w muzyce jest rozwój artystyczny jednostki, który nie jest uwarunkowany ogólnym poziomem klasy, ale bezpośrednim oddziaływaniem nauczyciela. Daje to pełną możliwość przyspieszonego rozwoju uczniom zdolnym, którzy często znacznie wyprzedzają średni poziom swoich rówieśników pod względem nabytych umiejętności i realizacji programu nauczania. Warunkiem prawidłowego, indywidualnego rozwoju ucznia jest stosowanie logicznego procesu nauczania, na który składają się poszczególne jednostki lekcyjne. W nauczaniu indywidualnym nie stosuje się stałych schematów, ani zbytniej dowolności. Sposób prowadzenia lekcji wyznaczają cechy indywidualne ucznia, tzn. stan faktyczny jego umiejętności, predyspozycji, stopień zaawansowania technicznego oraz ewentualne luki w jego wykształceniu, co podlega ciągłej kontroli i diagnozie nauczyciela. Stosownie do potrzeb nauczyciel dobiera i porządkuje odpowiedni materiał nauczania oraz środki oddziaływania pedagogicznego, uwzględniając prawidłowość przebiegu procesów, jakie towarzyszą nauczaniu i które warunkują jego naturalny przebieg.
W tej dziedzinie nauczyciel z konieczności często improwizuje różne szczegóły nauczania. Konieczność taka zachodzi wtedy, gdy uczeń nie przygotował zadanego materiału z poprzedniej lekcji, przygotował nadspodziewanie dobrze lub wbrew oczekiwaniu – źle. Wtedy zaplanowaną lekcję należy zmienić w zależności od aktualnej potrzeby tak, aby każda lekcja była pożyteczna dla ucznia i utrzymywała właściwy poziom nauczania. Planowanie indywidualnej lekcji powinno więc obejmować najbliższy czas (na przykład miesiąc lub semestr), a niekoniecznie każdą jednostkę lekcyjną.
V. Bibliografia
• Seymour Bernstein – „20 lekcji fortepianowej choreografii” – przekł. z j. ros. Maria Ewa Serafin
• Zofia Burowska, Ewa Głowacka – „Psychodydaktyka muzyczna – zarys problematyki” – AM Kraków 1998
• Wanda Chmielowska – „Z zagadnień nauczania gry na fortepianie” – PWM Kraków 1963
• Fryderyk Chopin – „Szkice do metody gry fortepianowej” – Musica Jagellonica Kraków 1995
• Antoni Cofalik – „Notatnik metodyczny” – PWM Kraków 2002
• Joanna Derenda – „Nie ma interpretacji bez techniki” – „Twoja muza” 2007, nr 2
• Maria Dudzikowa – „Wychowanie przez aktywne uczestnictwo” – WSiP Warszawa 1987
• Maria Ekierowa – „Aktualność metody Leimera-Giesekinga dla pianistyki i pedagogiki współczesnej” – COPSA Warszawa 1960, z. 32
• Carl Flesch – „Sztuka gry skrzypcowej” – PWM Kraków 1964
• Andor Foldes – „ABC pianisty” – PWM Kraków 1966
• Mirosław Janiszewski – „Ergonomia zawodu muzyka” – PWN Warszawa 1992
• Aleksander Konicki – „Podstawowe problemy techniki fortepianowej wg. Marguerite Long” – COPSA Warszawa 1967, z. 104
• Maria Kubień-Uszokowa – „O uczeniu łatwości w wykonawstwie muzycznym ze szczególnym uwzględnieniem gry na fortepianie” – AM Katowice 1999, skrypty nr 17
• Czesław Kupisiewicz – „Niepowodzenia dydaktyczne” – PWN Warszawa 1972
• E. J. Liberman – „Praca nad techniką pianistyczną” – tłum M. E. Serafin
• Mieczysław Łobocki – „Współudział uczniów w procesie dydaktyczno-wychowawczym” – WSiP Warszawa 1975
• Witold Łukaszewski – „Oceny działania a wykonanie zadań” – Wrocław 1973, Ossolineum
• Włodzimierz Maniszewski – „Lekcja – najważniejsza forma pracy w szkole muzycznej” – COPSA Warszawa 1958, z. 19
• Leon Markiewicz – „Wybrane zagadnienia pedagogiki muzycznej”, AM Katowice, 2000
• Jan Maślanka – „Jakie źródła aktywności ucznia wzmacniać?” – Nowa Szkoła 2003, nr 1
• Lech Miklaszewski – „Początkowe nauczanie gry na fortepianie” – Warszawa 1984, z.185
• Henryk Neuhaus – „Sztuka pianistyczna” – PWM Kraków, 1970
• Irena Poniatowska – „Muzyka fortepianowa i pianistyka w wieku XIX” – Warszawa 1991
• Bronisław Poźniak – „ABC pianisty” – Ars Nova, Poznań 1992
• Janusz Reykowski – „Z zagadnień psychologii motywacji” – WSiP Warszawa 1970
• Witold Rogal – „Nauczanie indywidualne w muzyce w oparciu o zasady dydaktyki” – COPSA Warszawa 1958, z. 20
• Gyorgy Sandor – „O grze na fortepianie” – PWN Warszawa 1994
• Czesław Stańczyk – „Radziecka szkoła pianistyczna” – AM Katowice 1987
• Bogdan Suchodolski – „Pedagogika” – PWN Warszawa 1987
• Konstanty Uszyński – „Problemy wychowania” – PAN Wrocław 1958
• Jan Wierszyłowski – „Zarys psychologii muzyki” – PWN Warszawa 1966
• Mikołaj Winiarski – „Dialog i współpraca nauczycieli i rodziców”– Nowa Szkoła, Warszawa 2002, nr 10
• Tadeusz Wroński – „Zdolni i niezdolni” – PWM Kraków, 1979
